|   VƯỜN
HỒNG
Tiểu
Sử: Quang Dũng
Quang Dũng tên thật là Bùi Đình Diệm, sinh
năm 1921 tại làng Phượng Trì, huyện Đan Phượng (nay
thuộc Hà Nội). Năm 1947, đại đôi trưởng đòan quân
Tây tiến. Hoạt đông văn nghệ ở Liên Khu III thời
kháng chiến. Sau 1954, sống như một kẻ vô danh tại
miền Bắc. Mất ngày 13.10.1988 tại Hà Nội
Nhớ
Quang Dũng
"... Túy ngọa sa trường quân mạc tiếu
Cổ lai chinh chiến kỷ nhân hồi"
Ðất nước lâm nguy, nam nhi ra trận, "da ngựa
bọc thây" luôn luôn là một đề tài lãng mạn,
tạo cảm hứng cho bao văn nhân, thi sĩ từ cổ chí
kim sáng tác nên những tuyệt bút như "Lương
Châu Từ"của Vương Hàm trích ở trên. Ðặc biệt
gây xúc động nếu như thi sĩ lại chính là một trong
những Kinh Kha đó, "Tây Tiến" của Quang
Dũng nằm trong trường hợp này. Những vần thơ của
anh về miền Tây Bắc đất nước, về tình cảm và số
phận của "Ðoàn binh không mọc tóc" mãi
mãi là một tượng đài trong nền thơ văn Việt Nam.
Chỉ có một điều chua xót là lý ra, Quang Dũng -
Người chiến binh của trung đoàn Tây Tiến - Nếu cũng
"rải rác biên cương mồ viễn xứ" như các
đồng đội của anh thì an ủi hơn cho anh chăng? Bởi
cuộc sống sau đó mà Quang Dũng phải chịu thật cay
đắng. Con người anh không phải là mẫu người được
ưa thích của cái chế độ mà chính anh và các đồng
đội Tây Tiến đã chiến đấu để thiết lập nên nó. Tính
cách Quang Dũng tương phản hoàn toàn với lề lối
và nếp sống của xã hội anh sống. Quang Dũng quá
lãng mạn, lại đa tài, đa cảm, những phẩm cách được
coi là xa xỉ trong thời đại anh. Cuộc đời bất hạnh
của anh bắt đầu từ khi anh đem theo những phẩm chất
hiếm có ấy cùng với khí phách của một thanh niên
có thân hình "tráng sĩ, cao lớn, vai rộng,
oai vũ hiên ngang" - như theo lời tả của những
người cùng thời - vào những năm tháng bão táp trong
lịch sử dân tộc.
Hành động cách mạng đầu tiên anh thực hiện là gia
nhập vào Việt Nam Quốc Dân Ðảng. Sau đó, chiến đấu
chống Pháp trong hàng ngũ đoàn quân Tây tiến cùng
với những bạn đồng đội sau này trở thành những văn
nghệ sĩ khá nổi tiếng như các họa sĩ Quang Thọ,
Văn Ða, nhà thơ Tất Vinh, nhà báo Thanh Quý, Thanh
Quân, nhạc sĩ Doãn Quang Khải, Quốc Anh... và đặc
biệt, Tướng Trần Ðộ thời đó cũng thuộc biên chế
đội quân này (phải chăng chính thời gian sống với
những người lính "Chiến trường đi chẳng tiếc
đời xanh" đã gây ảnh hưởng cho tướng Trần Ðộ
dẫn đến những hành động và suy nghĩ của ông trong
thời gian gần đây?). Ðánh trận dũng cảm, là một
trong những cán bộ chỉ huy của đội vũ trang tuyên
truyền Tây Tiến liên quân Việt - Lào, Quang Dũng
được xét để kết nạp vào Ðảng Cộng Sản. Trong phần
lý lịch, anh khai là đảng viên Việt Nam Quốc Dân
Ðảng. Thế là tương lai chấm dứt với Quang Dũng,
"cái vết đen" là đảng viên Việt Nam Quốc
Dân Ðảng đeo đuổi anh suốt đời cho tới lúc chết.
Sau 1954, Quang Dũng giải ngũ và làm công nhân
ở một nhà xuất bản với mức lương hạng thấp nhất
cộng 13kg gạo/tháng và 5m phiếu vải/năm. Cuộc sống
khốn khó không đánh gục được Quang Dũng nhưng người
tráng sĩ lại không chịu đựng nổi những đòn hèn hạ
của lũ tiểu nhân, cơ hội: nhân vụ "Nhân Văn
Giai Phẩm" - mà tất nhiên, Quang Dũng đứng
về phía những đồng đội anh như Phùng Quán, Trần
Dần... - Tố Hữu cùng đám lâu la xúm vào hành hạ
Quang Dũng. Ðặc biệt, bốn câu thơ tuyệt diệu nhất,
nhân bản nhất của "Tây Tiến":
" Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm
Mắt trừng gởi mộng qua biên giới
Ðêm mơ Hà Nội giáng kiều thơm"
Ðược "Ðại thi hào" Tố Hữu đánh giá là
bi lụy, làm giảm sức chiến đấu của bộ đội. Lũ tay
chân đánh hôi thêm: tác giả có vấn đề về lập trường
tư tưởng ; những ai đã sống ở miền Bắc thời kỳ này
đều hiểu người bị đánh giá là "có vấn đề về
lập trường tư tưởng" có nghĩa như thế nào !
Người đời xa lánh, xã hội ruồng bỏ, vợ con nheo
nhóc, tất cả những cái đó cộng lại làm cho tâm hồn
đa cảm và thân hình lực sĩ của Quang Dũng suy sụp
hẳn. Chỉ có những đồng đội cũ an ủi anh phần nào
bằng cách dấm dúi gởi cho anh những bộ quân phục
ngoại cỡ và những tờ tem phiếu gạo họ dành dụm được.
Anh trở thành một người yếm thế, rụt rè, luôn luôn
lo lắng, đôi lúc còn khúm núm nữa. Thêm vào đó,
những căn bệnh cũ từ thời còn trong quân ngũ tái
phát, những cơn đau khớp và bệnh tim mạch hành hạ
ông.
Bệnh trở nặng, Quang Dũng bị liệt thêm tay phải.
Năm 1986, ông bại liệt toàn thân nằm một chỗ và
đau đớn thay, bị cấm khẩu hoàn toàn. Gia đình đưa
ông vào điều trị ở bệnh viện E (Hà Nội), một bệnh
viện dành riêng cho "nhân dân mật" như
cách gọi của người Hà Nội. Ngày 13 tháng 10 năm
1988, Quang Dũng lặng lẽ ra đi bỏ lại cuộc đời đầy
cực nhọc ưu phiền ông đã phải đằng đẵng chịu đựng
bao năm trời. Gia đình cùng một vài người bạn cũ
thân thiết đưa ông đến nghĩa trang Văn Ðiển trong
một đám tang nghèo nàn, thưa thớt, với một cỗ quan
tài tầm thường, không có "Áo bào thay chiếu
anh về đất" và khi hạ huyệt ông, Sông Mã cũng
không "gầm lên khúc độc hành". Quang Dũng
đi đúng 40 năm sau ngày Tây Tiến ra đời, nhưng nó
cũng như các tác phẩm của ông vẫn được bí mật lưu
truyền mặc dầu bị cấm đoán và dè bỉu. Lúc đó người
ta mới biết rằng Quang Dũng là một tài năng hiếm
có trong lịch sử văn học Việt Nam : ngoài thơ, ông
còn là tác giả của những tập văn xuôi được yêu mến
như "Rừng Về Xuôi, Nhà Ðồi, Hoa lại vàng tháng
Chạp...". Không chỉ thành công trong lãnh vực
văn thơ, các bậc tiền bối còn kể lại cho chúng tôi
nghe rằng : Quang Dũng còn là một họa sĩ tài hoa
với nhiều bức tranh đầy tình cảm về con người và
phong cảnh miền Tây Bắc cũng như miền trung du,
nơi ông đã có một quãng đời hào hùng oanh liệt.
Thêm nữa, ông còn là tác giả của một bài hát rất
được ưa thích thời kháng chiến: Ba Vì mờ cao, làn
sương chiều xa buông...Tuy vậy, Quang Dũng xuất
sắc nhất vẫn là thơ.
Thời còn học trung học, đám học trò chúng tôi trai
cũng như gái luôn lùng sục các bài thơ của Quang
Dũng để chép cho nhau vào sổ lưu niệm như : Tây
Tiến, Ðôi mắt người Sơn Tây, Quán bên đường, Trắc
ẩn... Chúng tôi thích thơ Quang Dũng vì trước hết
nó bị cấm nên muốn đọc, và khi đọc rồi thì thấy
mê bởi tính đa dạng và chân thành lãng mạn trong
thơ ông. Không ai tả cảnh tha thiết và mộc mạc như
Quang Dũng :
"...Người đi Châu mộc chiều sương ấy
Có thấy hồ lau nẻo bến bờ
Có nhớ dáng người trên độc mộc
Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa"
Nhiều lúc, giai điệu thơ Quang Dũng phảng phất
thơ cổ nhưng cách dùng chữ rất lạ :
"... Tôi chợt nhớ chúng ta không nhà cửa
Em tản cư tôi là lính tiền phương
Xa Hà Nội cùng nhau từ một thuở
Lòng rưng rưng thương nhau qua dọc đường"
"Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh
Áo bào thay chiếu anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành"
Ông viết lời ai điếu :
"Tây Tiến người đi không hẹn ước
Ðường lên thăm thẳm một chia phôi
Ai lên Tây Tiến mùa xuân ấy
Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi "
Nghe thật sâu lắng, khác hẳn với : "... Phút
giây thiêng anh gọi bác ba lần" (Tố Hữu) mà
chúng tôi bị nhồi vào đầu hàng ngày.
Người Việt chúng ta vì hoàn cảnh thường phải xa
quê hương bản quán, Quang Dũng cũng vậy nhưng hiếm
có người nào nặng tình với nơi chôn nhau cắt rốn
như ông :
"Tôi nhớ xứ Ðoài mây trắng lắm
Em có bao giờ em nhớ thương?... "
Hay :
"Bao giờ trở lại đồng Bương Cấn
Về núi Sài Sơn ngó lúa vàng
Sông Ðáy chậm nguồn qua Phủ Quốc
Sáo diều khuya khoắt thổi đêm trăng"
Một con người : "Tài cao phận thấp chí khí
uất" (Tản Ðà) như vậy nên khi bị giam hãm trong
một căn gác xép nhỏ ở một khu tập thể Hà Nội làm
sao không thể thốt lên :
"Mây ở đầu ô bay lang thang
Ôi chật làm sao góc phố phường..."
Phải, Quang Dũng đã chịu thua thiệt và trả giá
quá nhiều cho tài năng và sự lãng mạn của mình.
Thế nhưng mặc dù phải nằm trong nghĩa trang Văn
Ðiển quanh năm ngập lụt, ông vẫn được kính trọng
và nhớ đến nhiều hơn khối kẻ đang nằm trong lăng
và trong cái nghĩa trang Mai Dịch xa hoa kia. Trước
sức ép của dư luận, những kẻ xưa kia đã vùi dập
ông lúng túng chữa cháy bằng cách khắc bài Tây Tiến
vào bia tưởng niệm ở nghĩa trang liệt sĩ Châu Trang
và đưa vào chương trình văn lớp 12, nhưng tác giả
của nó thì họ lờ tịt đi, không một lời minh oan.
Vì vậy mới có chuyện gần đây, khi bạn bè và những
người hâm mộ Quang Dũng tìm cách dựng tượng cho
ông ở thị xã Sơn Tây, các vị lãnh đạo chính quyền
thị xã giãy nảy lên và phán : "Sơn Tây thiếu
gì danh nhân chưa được dựng tượng, mắc mớ gì dựng
tượng Quang Dũng ở đây?". Thấy vậy, bạn bè
ông lại quay về nhà cũ của ông nhưng ngôi nhà đã
bán cho chủ khác và người chủ mới khi coi phác thảo
đã dứt khoát không cho dựng tượng một ông Tây đứng
lù lù ngay trước cửa nhà mình (vì Quang Dũng cao
lớn và đẹp trai như Tây). Nghe nói sau đó tượng
của Quang Dũng được thỏa thuận là sẽ đặt tại ngôi
trường mà hồi bé ông theo học. "Rồi năm tháng
sẽ trôi đi, những cuộc chiến tranh sẽ chấm dứt,
những cuộc cách mạng sẽ thôi gào thét. Chỉ còn lại
tấm lòng em, dịu dàng, nhẫn nại và tràn đầy tình
thương yêu là mãi mãi không phôi pha", đó là
lời của viên sĩ quan Bạch Vệ Rotsin nói với người
yêu mình trong bộ tiểu thuyết ba tập "Con Ðường
Ðau Khổ" của nhà văn Nga Alekxei Tolxtoi. Ðúng
vậy, 11 năm đã trôi qua, Quang Dũng đã vĩnh viễn
trở về với cát bụi nhưng tình thương yêu của ông
với đất nước, dân tộc và đồng đội vẫn còn nguyên
vẹn trong ký ức của bạn bè và thế hệ con cháu ông.
Chắc chắn rồi đây họ sẽ dựng nên một tượng đài xứng
đáng cho Quang Dũng cùng các nạn nhân khác của cái
chế độ chuyên quyền, độc đoán và vô ơn kia và những
người thợ tài hoa sẽ khắc lên chân tượng đài dòng
chữ : "Nơi đây không ai bị quên lãng và không
có điều gì bị lãng quên".
Minh Lộc
|
.
